Monumentalne studium archiwalne o mechanizmach sowietyzacji polskich twórców pod okupacją 1939–1941

Książka Kolaboranci (Wydawnictwo Antyk – Marcin Dybowski, Komorów 1998, 552 s.) to jedno z najbardziej bezkompromisowych i szczegółowych dzieł historycznoliterackich poświęconych postawom polskich elit intelektualnych po 17 września 1939 roku.

Anatomia uległości i terroru

Oparta na unikalnych kwerendach archiwalnych, lwowskiej prasie komunistycznej („Czerwony Sztandar”), protokołach zebrań i niepublikowanych pamiętnikach, monografia prof. Jacka Trznadla krok po kroku odtwarza tragedię środowiska literackiego zgromadzonego we Lwowie po wybuchu II wojny światowej.

Kluczowe wątki pracy:

• Tragiczna postać Tadeusza Boya-Żeleńskiego: Wnikliwa analiza motywacji wielkiego tłumacza i krytyka, który dał swoje nazwisko i autorytet sowieckim instytucjom propagandy (Katedra Literatury Francuskiej na Uniwersytecie Iwana Franki, członkostwo w komitecie redakcyjnym „Nowych Widnokręgów”).
• Deklaracja Pisarzy Polskich z listopada 1939 r.: Dokument popierający przyłączenie Zachodniej Ukrainy do ZSRR i okoliczności jego podpisania.
• Postawy środowiska: Działalność Wandy Wasilewskiej, Jerzego Borejszy, Jana Brzozy, a zarazem tragiczne losy Władysława Broniewskiego i Aleksandra Wata, którzy mimo początkowej próby ułożenia stosunków z okupantem znaleźli się w sowieckich więzieniach i na Łubiance.

Książka wywołała gorącą debatę w polskim życiu kulturalnym, stając się nieodzownym punktem odniesienia w badaniach nad totalitaryzmem i losem inteligencji w XX wieku.